Phân tích tác động của đại dịch Covid-19 đến đội ngũ hướng dẫn viên du lịch Việt Nam

1. Mở đầu

Dịch bệnh COVID-19 (SARS-CoV-2) trở nên nghiêm trọng đầu năm 2020, đến ngày 11/3/2020 Tổ chức Y tế Thế giới đã chính thức tuyên bố sự bùng phát của dịch viêm đường hô hấp cấp (COVID-19) là đại dịch toàn cầu. Trước bối cảnh đại dịch, du lịch được dự báo là ngành kinh tế sẽ gánh chịu những tổn thất to lớn. Trong hai thập kỷ đầu của thế kỷ 21, ngành du lịch thế giới đã gánh chịu tác động nặng nề do các đợt dịch bệnh gây nên như: dịch Tay chân miệng ở Anh (2001), dịch SARS ở Đông Á và Đông Nam Á (2003), dịch MERS ở Trung Đông, dịch Ebola từ Châu Phi (2014), dịch Virus Zika từ Uganda (2016).

Thực trạng này dẫn đến thất thoát nhân lực trầm trọng ở lĩnh vực du lịch, vấn đề đặt ra là ngay từ lúc này cần có những biện pháp thiết thực nhằm hỗ trợ HDVDL ổn định cuộc sống và tin tưởng vào sự phục hồi của ngành du lịch, tránh tình trạng khủng hoảng nguồn nhân lực HDVDL, sau khi khống chế được dịch bệnh.

2. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong bài viết là phương pháp điều tra bảng hỏi, tổng hợp số liệu, phân tích và đánh giá.

Đối tượng được khảo sát là các HDVDL tại Việt Nam và các chuyên gia trong ngành du lịch. Các chuyên gia là những quản lý doanh nghiệp du lịch, quản lý các sở ban ngành quản lý du lịch, các giảng viên giảng dạy về du lịch. Thời gian khảo sát được thu thập trong vòng 2 tháng (01-02/2021). Phạm vi khảo sát tại 5 trung tâm du lịch lớn: Hà Nội, Quảng Ninh, Thành phố Đà Nẵng, Khánh Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh. Cách thức khảo sát được thực hiện qua online. Tổng lượng số phiếu khảo sát HDVDL đạt là 236 phiếu. Số phiếu khảo sát nhóm chuyên gia là 45 phiếu đạt.

Nội dung bảng hỏi dành cho hướng dẫn viên du lịch tập trung vào các vấn đề chính như: mức độ ảnh hưởng của đại dịch đến HDVDL; sự tác động đến công việc hướng dẫn; các tác động về mặt tinh thần, các quan hệ gia đình, xã hội; công việc thay thế để mưu sinh do ảnh hưởng của đại dịch COVID-19, sự hỗ trợ từ các bên có liên quan.

3. Kết quả nghiên cứu

Do ảnh hưởng của dịch COVID-19 năm 2020 nên tỷ lệ thất nghiệp chung cả nước ước tính là 2,26%, cao hơn năm 2019; trong đó tỷ lệ thất nghiệp khu vực thành thị là 3,61%; khu vực nông thôn là 1,59% (Tổng cục Thống kê, 2020). Số liệu thống kê này phản ánh bức tranh việc làm toàn cảnh của Việt Nam do ảnh hưởng của dịch COVID-19, trong đó nguồn nhân lực lao động du lịch chủ yếu làm việc tại thành thị.

Để hiểu rõ hơn những tác động của đại dịch COVID-19 đến người lao động trong lĩnh vực hướng dẫn du lịch tại Việt Nam, nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát bằng bảng hỏi trực tuyến thu thập ý kiến của 236 HDVDL trên cả nước. Thông tin chung thu được từ người được hỏi: 23% là HDVDL nữ và 77% là HDVDL nam; độ tuổi từ 20-30 chiếm 41% và từ 31-45 chiếm 50%; tình trạng công việc hiện tại đáng lo ngại khi kết quả cho thấy đến 40% HDVDL thất nghiệp, 42% tìm công việc khác để mưu sinh và chỉ còn 18% vẫn duy trì nghề hướng dẫn.

Đội ngũ HDVDL Việt Nam tự nhận định về mức độ ảnh hưởng của đại dịch COVID-19 đến công việc hướng dẫn du lịch trong năm 2020: không ảnh hưởng — 2 (chiếm tỷ lệ 0,8%), ít ảnh hưởng — 5 (chiếm tỷ lệ 2,1%), ảnh hưởng một phần — 19 (chiếm tỷ lệ 8%), ảnh hưởng rất nghiêm trọng — 210 (chiếm đến 69,1%).

Qua phân tích số liệu Bảng 2 ta thấy sự ảnh hưởng trực tiếp từ đại dịch COVID-19 đến nghề nghiệp HDVDL tại Việt Nam trong năm 2020. Cả 4 yếu tố công việc của một HDVDL được đưa ra khảo sát đều thu về kết quả cao nhất ở mức độ "giảm 100%", đặc biệt ở tiêu chí "Số lượng tour trong năm 2020" có đến 49% HDVDL trả lời giảm 100% đồng nghĩa những HDVDL này không nhận được tour từ khi có dịch bệnh. Đây là một thực tế đáng lo ngại do đó HDVDL muốn duy trì cuộc sống đòi hỏi phải chủ động chuyển biến tìm việc làm thay thế tạm thời. Bên cạnh đó, một tín hiệu đáng mừng là 13,5% HDVDL khẳng định công tác phí trên mỗi tour không giảm, tuy đây không phải là tỷ lệ lớn.

Một số HDVDL có khả năng chuyển sang hướng dẫn khách nội địa thì nhận được ít tour ngắn ngày, đi làm để cầm cự qua mùa dịch. Công việc của HDVDL nội địa không ảnh hưởng nghiêm trọng như HDVDL outbound và inbound. Tuy nhiên do số lượng tour trong nước cũng giảm mạnh, nên công việc của HDVDL nội địa cũng không khả quan. Số tour giảm đã ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập, cuộc sống của HDVDL trở nên không ổn định; tình trạng trống tour triền miên sẽ gây ra tâm lý chán nản và có những suy nghĩ tiêu cực về nghề nghiệp.

Cơ hội

- Rèn luyện kiến thức, kỹ năng, thái độ về nghề hướng dẫn du lịch: Hầu hết HDVDL cho rằng đây chính là khoảng thời gian tốt để trau dồi kiến thức, hoàn thiện kỹ năng nghề nghiệp. Thời gian nghỉ Covid khá dài, HDVDL có thể tự bồi dưỡng kiến thức mới cho những cung đường, tuyến du lịch, điểm du lịch và phạm vi hoạt động. HDVDL có thời gian tập trung tham gia các chương trình đào tạo cấp chứng chỉ, văn bằng. Ngoài ra, đây cũng chính là cơ hội để HDVDL có thể học thêm ngôn ngữ khác, một vài kỹ năng nghề, hoặc tài lẻ. Với nhận định và việc làm tích cực như trên giúp HDVDL tự làm mới mình và hoàn thiện hơn trong nghề nghiệp, điều này giúp HDVDL tăng cơ hội việc làm khi thị trường du lịch phục hồi.

- Cơ hội được nghỉ ngơi, dành thời gian cho gia đình: Đại dịch Covid là lúc HDVDL có thời gian nghỉ ngơi sau những mùa cao điểm bận rộn. Tuy mỗi đội ngũ HDVDL có mùa cao điểm khác nhau, nhưng thời điểm dịch COVID-19 thì hầu như các HDVDL đều có dịp để nghỉ. HDVDL có thể tận dụng khoảng thời gian này dành cho bản thân và gia đình, tăng cường chăm sóc sức khoẻ.

- Cơ hội nghề nghiệp mới, trải nghiệm những lĩnh vực mới: Một số HDVDL tận dụng những kiến thức và kỹ năng hiện tại để làm việc ở các vị trí mới tại công ty du lịch, đặc biệt là vị trí bán tour. Một số HDVDL chuyển sang những lĩnh vực khác: bán hàng online, giao hàng, chạy xe công nghệ, giáo viên, MC, nhân viên xuất nhập khẩu, cho đến các công việc lao động tay chân.

3.3. Một số giải pháp định hướng nhằm khắc phục tác động tiêu cực của đại dịch COVID-19 đến đội ngũ hướng dẫn viên du lịch Việt Nam

Nhóm nghiên cứu đã kế thừa kết quả nghiên cứu từ những công trình khoa học đánh giá tác động COVID-19 đến lao động và việc làm tại Việt Nam và các công trình thuộc lĩnh vực này ở các quốc gia lân cận, cùng với kết quả phân tích và đánh giá từ dữ liệu khảo sát thực tế. Trên cơ sở đó đề xuất các nhóm giải pháp nhằm khắc phục những tác động không mong muốn từ đại dịch COVID-19 đến đội ngũ HDVDL Việt Nam.

Giải pháp đối với cơ quan quản lý nhà nước

- Cần có thêm chính sách nhằm hỗ trợ HDVDL kịp thời tháo gỡ khó khăn về tài chính. Đến nay đã triển khai hai đợt hỗ trợ gồm: gói hỗ trợ 62.000 tỷ thì HDVDL rất khó tiếp cận do các quy định điều kiện nhận được tiền hỗ trợ chưa có hướng dẫn cụ thể đối với nghề HDVDL cho nên phải thực hiện nhiều thủ tục xác nhận; gói hỗ trợ 26.000 tỷ đã quy định đối tượng nhận có HDVDL nhưng nhiều địa phương còn lúng túng trong khâu triển khai nên giải ngân chậm và cũng vướng mắc về thủ tục hành chính.

- Chính phủ xây dựng gói vay ưu đãi không lãi suất cho HDVDL để đầu tư làm ăn trong thời gian thất nghiệp do dịch bệnh.

- Liên kết chặt chẽ giữa cơ quan quản lý du lịch, cơ quan quản lý điểm đến du lịch và doanh nghiệp kinh doanh du lịch trong các khâu: xây dựng sản phẩm du lịch, quảng bá sản phẩm, quản lý chất lượng sản phẩm, bảo tồn tài nguyên du lịch.

Giải pháp đối với hướng dẫn viên du lịch

- Giữ tinh thần lạc quan, chủ động tìm việc làm thêm để giảm bớt áp lực tâm lý do thất nghiệp và có nguồn thu nhập trang trải cuộc sống hàng ngày.

- Tranh thủ học tập, trau dồi kiến thức, trình độ chuyên môn nghiệp vụ.

- Thành lập câu lạc bộ, các nhóm nhằm gắn kết anh em, chia sẻ kinh nghiệm nghề nghiệp và cơ hội làm việc.

- Học thêm một ngoại ngữ mới để nâng cao năng lực đáp ứng sự phát triển nghề nghiệp trong tương lai.

- Chung tay hỗ trợ doanh nghiệp, cơ quan nhà nước trong công tác phòng chống dịch giúp tạo hình ảnh đẹp về HDVDL Việt Nam.

---

*Dữ liệu tác động dịch Covid-19 đến du lịch Việt Nam: [Tổng cục Du lịch Việt Nam](https://tourism.gov.vn)*